Core takeaway
Η νομική απαίτηση του San Remo Manual ότι ο αποκλεισμός δεν πρέπει να στοχεύει στον λιμό των αμάχων (άρθρο 102) αμφισβητείται στην πράξη, ιδιαίτερα όταν η ανθρωπιστική βοήθεια υφίσταται περιορισμούς ή όταν πλήττεται ολόκληρος ο πληθυσμός της περιοχής.
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που το Ισραήλ δεν έχει κυρώσει όπως και η Τουρκία, κατοχυρώνει όμως την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα διεθνή ύδατα και απαγορεύει την αυθαίρετη κατάληψη ιδιωτικών σκαφών από ξένα κράτη. Ωστόσο, στην περίπτωση του Ισραήλ και του αποκλεισμού της Γάζας, παρατηρούνται καταλήψεις πλοίων σε διεθνή ύδατα, γεγονός που έχει προκαλέσει έντονη διεθνή αντιπαράθεση. Το ερώτημα που τίθεται είναι κατά πόσο αυτές οι ενέργειες συνάδουν με το διεθνές δίκαιο.
Η UNCLOS (Άρθρο 87 και 110) προβλέπει την ελευθερία ναυσιπλοΐας και περιορίζει την επέμβαση σε ξένα ιδιωτικά πλοία μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις: πειρατεία, δουλεμπόριο, παράνομες ραδιοεκπομπές, πλοία χωρίς εθνικότητα, ή ύποπτη πλαστογράφηση σημαίας. Εκτός αυτών, κάθε παρέμβαση συνιστά παραβίαση της διεθνούς νομιμότητας.
Μία από τις πλέον αμφιλεγόμενες πρακτικές του Ισραήλ αναφορικά με τον ναυτικό αποκλεισμό της Γάζας είναι η αναχαίτιση και σύλληψη σκαφών σε διεθνή ύδατα, πριν ακόμη πλησιάσουν τη ζώνη αποκλεισμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του σκάφους Mandleen, το οποίο μετέφερε διεθνείς ακτιβιστές και ανθρωπιστική βοήθεια και αναχαιτίστηκε από το Ισραηλινό Πολεμικό Ναυτικό στα διεθνή ύδατα της Ανατολικής Μεσογείου, πολύ πριν φθάσει στη θαλάσσια περιοχή της Γάζας.
Η πρακτική αυτή έχει προκαλέσει έντονες διεθνείς αντιδράσεις, με ορισμένους να την θεωρούν παραβίαση του δικαίου της θάλασσας και της ελευθερίας ναυσιπλοΐας, ενώ άλλοι τη δικαιολογούν βάσει των προβλέψεων του San Remo Manual και των αρχών περί ένοπλων συγκρούσεων.
Συγκεκριμένα, το άρθρο 67 του San Remo Manual προβλέπει ότι τα εμπλεκόμενα μέρη σε σύρραξη μπορούν να αναχαιτίσουν εμπορικά σκάφη (ακόμη και σε διεθνή ύδατα) εφόσον παραβιάζουν ή επιχειρούν να παραβιάσουν έναν νόμιμο ναυτικό αποκλεισμό. Αυτό περιλαμβάνει την περίπτωση κατά την οποία:
«A vessel is deemed to be breaching a blockade if it attempts to enter or leave the blockaded area without the permission of the blockading belligerent.»
Με βάση αυτό, το Ισραήλ θεωρεί ότι έχει το δικαίωμα να προβαίνει σε προληπτική αναχαίτιση σκαφών πριν αυτά παραβιάσουν την απαγορευμένη ζώνη, εφόσον υπάρχει αποδεδειγμένη πρόθεση προσέγγισης της Γάζας χωρίς έγκριση. Η πρακτική αυτή βασίζεται στην αρχή ότι ένας αποκλεισμός, για να θεωρείται νόμιμος, πρέπει να είναι αποτελεσματικός και ότι η επιβολή του δεν περιορίζεται γεωγραφικά εντός της αποκλεισμένης ζώνης, αλλά μπορεί να επεκτείνεται, υπό προϋποθέσεις, και στα διεθνή ύδατα.
Ωστόσο, η εφαρμογή αυτής της αρχής είναι αντικείμενο νομικής διαμάχης. Ανθρωπιστικές οργανώσεις και ορισμένα κράτη επισημαίνουν ότι η αναχαίτιση σε διεθνή ύδατα, ιδίως όταν αφορά ανθρωπιστικά πλοία ή πλοία υπό σημαία τρίτων κρατών, ενδέχεται να παραβιάζει το εθιμικό δίκαιο της θάλασσας και τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που προβλέπει ελευθερία πλεύσης στα διεθνή ύδατα. Επιπλέον, σε περιπτώσεις που το σκάφος δεν φέρει στρατιωτικό εξοπλισμό, η χρήση βίας ή σύλληψης πλήρους πληρώματος και επιβατών δημιουργεί εύλογα ερωτήματα περί αναλογικότητας και σεβασμού των δικαιωμάτων των αμάχων.
Η σύλληψη του Mandleen συνδέεται με αυτή τη νομική ασάφεια. Το Ισραήλ υποστήριξε ότι το πλοίο είχε σαφή πρόθεση να διασπάσει τον αποκλεισμό, ακόμη και αν βρισκόταν εκτός της απαγορευμένης ζώνης, ενώ οργανώσεις όπως η Freedom Flotilla Coalition δήλωσαν ότι το πλοίο ήταν ειρηνικό, με αποστολή να παραδώσει φάρμακα και σχολικά είδη.
Η περίπτωση αυτή αναδεικνύει τη σύγκρουση μεταξύ στρατιωτικής ερμηνείας του διεθνούς εθιμικού δικαίου και της εφαρμογής ανθρωπιστικών αρχών σε περιοχές όπου το δίκαιο της ειρήνης και το δίκαιο της ένοπλης σύρραξης συνυπάρχουν ή συγκρούονται.
