1. Ειδικός συνεργάτης, επιτελής Εθνικής Άμυνας, στις Αμυντικές και Στρατηγικές Σπουδές (ΣΕΘΑ).
Η Ιερά Συμμαχία και η Ελληνική Επανάσταση
Το Συνέδριο της Βερόνα (20 Οκτωβρίου – 14 Δεκεμβρίου 1822) και η καταδίκη του ελληνικού αγώνα
Περίληψη
Το άρθρο εξετάζει τη στάση της Ιεράς Συμμαχίας έναντι της Ελληνικής Επανάστασης κατά το Συνέδριο της Βερόνα (1822), με ιδιαίτερη έμφαση στην εχθρική αντιμετώπιση της ελληνικής αντιπροσωπείας και στην επίσημη καταδίκη της επαναστατικής διακήρυξης ως «αυθάδους και αδέξιας». Η ανάλυση εντάσσει το ελληνικό ζήτημα στο ιδεολογικό και διπλωματικό πλαίσιο του Concert of Europeª και αναδεικνύει τις εσωτερικές αντιφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίες, παρά την αρχική ομοφωνία, οδήγησαν τελικώς σε μεταβολή της ευρωπαϊκής στάσης απέναντι στην ελληνική υπόθεση.
Λέξεις-κλειδιά: Ιερά Συμμαχία, Συνέδριο Βερόνα, Ελληνική Επανάσταση, Metternich, Concert of Europe
a. Το Concert of Europe (στα ελληνικά αποδίδεται συνήθως ως «Σύστημα της Ευρωπαϊκής Συνεννόησης» ή «Ευρωπαϊκή Συναυλία») ήταν ένα άτυπο αλλά ισχυρό διπλωματικό σύστημα συνεργασίας των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης, που λειτούργησε κυρίως από το 1815 έως τα μέσα του 19ου αιώνα.
1. Ιστορική γένεση
Το Concert of Europe δημιουργήθηκε μετά την ήττα του Ναπολέοντα και τη Συνθήκη της Βιέννης (1814–1815).
Οι ευρωπαϊκές μοναρχίες ήθελαν:
να αποτρέψουν νέους γενικευμένους πολέμους,
να εμποδίσουν την επανεμφάνιση επαναστατικών καθεστώτων,
να διατηρήσουν την ισορροπία δυνάμεων (balance of power).
Οι βασικές δυνάμεις ήταν:
Αυστρία
Ρωσία
Πρωσία
Μεγάλη Βρετανία
(και αργότερα η Γαλλία)
—
2. Τι δεν ήταν
Το Concert of Europe:
δεν ήταν διεθνής οργανισμός (όπως ο ΟΗΕ),
δεν είχε καταστατικό χάρτη,
δεν είχε μόνιμα όργανα.
Ήταν ένα άτυπο σύστημα συνεννόησης, βασισμένο:
στην κοινή πολιτική κουλτούρα των μοναρχιών,
στη συνεχή διπλωματική επικοινωνία,
και στις διασκέψεις κορυφής.
—
3. Πώς λειτουργούσε στην πράξη
Η λειτουργία του βασιζόταν σε:
α) Συνέδρια Μεγάλων Δυνάμεων
Τα κράτη συναντιόνταν σε συνέδρια για κρίσιμα ζητήματα:
Άαχεν (1818)
Τροππάου (1820)
Λάιμπαχ (1821)
Βερόνα (1822)
Εκεί αποφάσιζαν συλλογικά για την αντιμετώπιση κρίσεων.
β) Αρχή της νομιμότητας (legitimacy)
Νόμιμη θεωρείτο μόνο:
η δυναστική εξουσία,
η προεπαναστατική πολιτική τάξη.
Κάθε επανάσταση θεωρούνταν εκ φύσεως παράνομη.
γ) Δικαίωμα επέμβασης
Οι Δυνάμεις θεωρούσαν ότι είχαν:
> «δικαίωμα και καθήκον να επεμβαίνουν όπου απειλείται η ευρωπαϊκή τάξη».
Έτσι δικαιολογήθηκαν:
επεμβάσεις στην Ιταλία,
στη Γαλλία (1823),
και η καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης.
—
4. Γιατί το Concert of Europe απέρριψε αρχικά την Ελληνική Επανάσταση
Η Ελληνική Επανάσταση:
αμφισβητούσε μια αναγνωρισμένη αυτοκρατορία,
ενεργοποιούσε εθνικά κινήματα,
δεν είχε την έγκριση των μοναρχιών.
Άρα, στα μάτια του Concert of Europe:
> «Δεν ήταν εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας, αλλά επικίνδυνη επαναστατική ανωμαλία».
Αυτό εξηγεί:
την καταδίκη στη Βερόνα (1822),
την απέλαση της ελληνικής αντιπροσωπείας,
τη διπλωματική απομόνωση των Ελλήνων.
—
5. Η ιστορική ειρωνεία
Το Concert of Europe:
δημιουργήθηκε για να εξαλείψει τις επαναστάσεις,
αλλά τελικά υποχώρησε μπροστά στην ελληνική υπόθεση.
Μετά το 1827 (Ναβαρίνο):
η ίδια Ευρώπη που καταδίκασε την επανάσταση,
νομιμοποίησε τη δημιουργία ελληνικού κράτους.
1. Εισαγωγή
Η μεταναπολεόντεια Ευρώπη οργανώθηκε γύρω από ένα σύστημα συλλογικής διπλωματικής διαχείρισης, γνωστό ως Concert of Europe, το οποίο στόχευε στη διατήρηση της διεθνούς σταθερότητας μέσω της αποτροπής επαναστατικών κινημάτων¹. Η Ιερά Συμμαχία, ως ιδεολογικός πυρήνας του συστήματος αυτού, υιοθέτησε την αρχή της νομιμότητας (legitimacy) και της δυναστικής συνέχειας ως υπέρτατες πολιτικές αξίες.
Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, αν και απελευθερωτική στη φύση της, ερμηνεύθηκε από τις ευρωπαϊκές μοναρχίες κυρίως ως επαναστατικό φαινόμενο, συγγενές προς τις φιλελεύθερες εξεγέρσεις της Ισπανίας και της Ιταλίας². Η αντίληψη αυτή καθόρισε τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων στο Συνέδριο της Βερόνα.
—
2. Το Συνέδριο της Βερόνα και το διπλωματικό του πλαίσιο
Το Συνέδριο της Βερόνα (20 Οκτωβρίου – 14 Δεκεμβρίου 1822) αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη σύνοδο των ευρωπαϊκών Δυνάμεων στο πλαίσιο του συστήματος των συνεδρίων³. Κύριο αντικείμενό του υπήρξε το ισπανικό ζήτημα και η νομιμοποίηση της γαλλικής στρατιωτικής επέμβασης για την αποκατάσταση του απολυταρχικού καθεστώτος.
Παρά το γεγονός ότι το ελληνικό ζήτημα δεν συμπεριλήφθηκε επίσημα στην ημερήσια διάταξη, αποτέλεσε αντικείμενο παρασκηνιακών διαβουλεύσεων. Ο Metternich αντιλαμβανόταν την ελληνική εξέγερση ως απειλή για την ευρωπαϊκή τάξη, διότι εισήγαγε την αρχή της εθνικής αυτοδιάθεσης σε μια πολυεθνική αυτοκρατορία, την Οθωμανική, της οποίας η ακεραιότητα θεωρούνταν αναγκαία για τη σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου⁴.
—
3. Η ελληνική αντιπροσωπεία και η πολιτική απομόνωσης
Στο πλαίσιο αυτό, Έλληνες απεσταλμένοι επιχείρησαν να προσεγγίσουν τις Μεγάλες Δυνάμεις, προσδοκώντας ότι θα εξασφάλιζαν τουλάχιστον διπλωματική ακρόαση. Η άφιξή τους στην ιταλική χερσόνησο, ωστόσο, συνοδεύτηκε από άμεση εχθρική αντιμετώπιση.
Οι αυστριακές αρχές, ασκώντας αποφασιστικό έλεγχο στη βόρεια Ιταλία, περιόρισαν τις μετακινήσεις τους, παρεμπόδισαν τις επαφές τους με διπλωματικούς κύκλους και, τελικώς, τους εξανάγκασαν σε αποχώρηση⁵. Η μεταχείριση αυτή δεν συνιστούσε μεμονωμένο περιστατικό, αλλά εντασσόταν σε μια συνειδητή πολιτική φίμωσης κάθε επαναστατικής φωνής που θα μπορούσε να επηρεάσει τις εργασίες του Συνεδρίου.
—
4. Η καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης (14 Δεκεμβρίου 1822)
Κατά τη λήξη του Συνεδρίου, στις 14 Δεκεμβρίου 1822, η Ιερά Συμμαχία διατύπωσε επίσημα την αποδοκιμασία της ελληνικής εξέγερσης. Η διακήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης χαρακτηρίσθηκε «αυθάδης και αδέξια», όρος που συμπυκνώνει την πολιτική και ιδεολογική στάση των Δυνάμεων⁶.
Ο χαρακτηρισμός αυτός υποδήλωνε αφενός την αμφισβήτηση της νομιμότητας της εξέγερσης και αφετέρου την περιφρόνηση προς κάθε επαναστατική πρωτοβουλία που εκδηλωνόταν χωρίς την έγκριση των ευρωπαϊκών μοναρχιών.
Η καταδίκη δεν συνοδεύθηκε από άμεση στρατιωτική δράση, αλλά λειτουργούσε ως σαφές μήνυμα διπλωματικής απομόνωσης των Ελλήνων.
—
5. Οι αντιφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων
Παρά την κοινή καταδίκη, οι θέσεις των Δυνάμεων παρουσίαζαν σημαντικές διαφοροποιήσεις. Η Αυστρία παρέμεινε αμετακίνητη στην κατασταλτική της γραμμή, ενώ η Ρωσία βρισκόταν σε εμφανή αντίφαση ανάμεσα στις δεσμεύσεις της προς την Ιερά Συμμαχία και στα στρατηγικά και θρησκευτικά της συμφέροντα στην Ανατολή⁷.
Η Μεγάλη Βρετανία, τέλος, υιοθέτησε μια πιο επιφυλακτική στάση, αποφεύγοντας την πλήρη ευθυγράμμιση με τον Metternich, γεγονός που άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικής αναθεώρησης.
—
6. Συμπεράσματα
Η στάση της Ιεράς Συμμαχίας στο Συνέδριο της Βερόνα και η εχθρική μεταχείριση της ελληνικής αντιπροσωπείας αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα της προσπάθειας διατήρησης της μεταναπολεόντειας ευρωπαϊκής τάξης.
Η καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης το 1822 δεν εξέφραζε μόνο πολιτικό υπολογισμό, αλλά και βαθιά ιδεολογική δυσπιστία απέναντι στην αρχή της εθνικής αυτοδιάθεσης.
Ωστόσο, οι ίδιες οι αντιφάσεις του συστήματος αυτού οδήγησαν, λίγα χρόνια αργότερα, στη σταδιακή μεταβολή της ευρωπαϊκής πολιτικής και στην τελική διεθνή αναγνώριση της ελληνικής επανάστασης.
—
Υποσημειώσεις
1. Mark Jarrett, The Congress System 1814–1822, London 1987.
2. Adam Zamoyski, Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna, London 2007.
3. I.C. Nichols Jr., “The Congress of Verona, 1822: A Reappraisal”, Journal of Modern History.
4. Paul Schroeder, The Transformation of European Politics 1763–1848, Oxford 1994.
5. Μ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τόμ. Ζ΄.
6. Douglas Dakin, The Greek Struggle for Independence, London 1973.
7. Charles Webster, The Foreign Policy of Castlereagh, London 1931.
